En Uzun Savaş

Giovanni-Tommaso Minadoi, Osmanlılar ile Safevîler arasında 1578’de başlayan savaşı cepheden değil, o sırada bulunduğu Halep’ten izledi. İran içlerinden Akdeniz’e uzanan ticaret yollarının kavşağındaki bu şehirde, savaş sahasından gelen haberleri düzenli biçimde derleme imkânı buldu. Venedik konsolosunun hekimi olarak ileri gelenlerin evlerine ve meclislerine rahatlıkla girebildiği için sıradan bir seyyahın ulaşamayacağı bilgilere erişti. Yine de duyduklarını olduğu gibi aktarmakla yetinmedi. Aynı hadiseler hakkında farklı kişilere sorular yöneltti; aldığı cevapları ve savaşın iki tarafından gelen tanıklıkları birbiriyle karşılaştırdı. İlk kez 1587’de yayımlanan Historia della Guerra fra Turchi et Persiani, Minadoi’nin savaş devam ederken yürüttüğü bu bilgi arayışından doğdu.Minadoi’nin eseri yalnızca seferleri ve muharebeleri anlatmaz. Orduların güzergâhlarını, ikmal güçlüklerini, kalelerin inşasını, komutanlar arasındaki rekabeti, Safevîlerin iç mücadelelerini, mezhep ayrılıklarını ve mücadelenin sahadaki gündelik gerçeklerini de kayda geçirir. Osmanlı ve Safevî kaynaklarının sustuğu veya tek taraflı aktardığı pek çok hadise bu anlatıda dikkat çekici ayrıntılarla karşımıza çıkar. Minadoi çağının Hristiyan merkezli kabullerinden bağımsız değildir. Buna karşılık Osmanlıların askerî ve idari düzenine duyduğu hayranlığı gizlemez ve Safevî dünyasını kendi iç dinamikleriyle anlamaya çalışır.